Lezen begint met luisteren

In samenwerking met Stichting Lezen op Muziek -  Leestijd ca. 3 minuten

Voorwoord

Onderzoek laat zien dat muziek en taal nauw verbonden zijn in het brein. Muziek ondersteunt aandacht, geheugen, emotionele verwerking en verbeelding — allemaal processen die essentieel zijn voor leren lezen. Lezen op Muziek met Ridder Mark combineert gesproken taal, meelezen en speciaal gecomponeerde muziek om kinderen niet alleen woorden te laten lezen, maar verhalen werkelijk te laten beleven.

Wat onderzoek naar muziek, taal en het brein ons leert over leesonderwijs

De dalende leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen houdt onderwijsprofessionals al jaren bezig. Scholen investeren in technisch lezen, begrijpend lezen, woordenschatontwikkeling en leesmotivatie. Toch blijft één vraag terugkomen: hoe zorgen we ervoor dat kinderen niet alleen leren lezen, maar ook werkelijk betekenis halen uit wat zij lezen?

Steeds meer onderzoek naar taalontwikkeling, auditieve verwerking, muziek en hersenactiviteit wijst in dezelfde richting. Lezen blijkt veel meer te zijn dan het herkennen van letters en woorden. Goed lezen vraagt om klank, aandacht, verbeelding, geheugen en emotionele betrokkenheid.

Misschien begint lezen daarom niet met kijken naar letters.

Misschien begint lezen met luisteren.

Taal begint als klank

Lang voordat kinderen leren lezen, leren zij luisteren. Ze herkennen stemmen, emoties, ritmes en intonaties. Een baby begrijpt nog geen woorden, maar reageert vaak al feilloos op een vriendelijke stem, een waarschuwende toon of een troostende klank.

Taal bestaat immers uit meer dan woorden alleen. Intonatie, ritme, klemtoon en gevoelswaarde dragen betekenis. Het woord "doei" kan afhankelijk van de uitspraak een vriendelijke groet zijn, maar ook ongeloof, teleurstelling of afwijzing uitdrukken.

Neurowetenschapper Ben van Cranenburgh, auteur van Muziek en Brein, beschrijft hoe taal en muziek in het brein gedeeltelijk gebruikmaken van dezelfde neurale netwerken. Intonatie, ritme en emotionele kleuring zijn volgens hem geen bijzaak, maar een essentieel onderdeel van menselijke communicatie. Nog voordat kinderen begrijpen wat woorden betekenen, begrijpen zij vaak al hoe woorden bedoeld zijn.

Voor het leesonderwijs is dat een belangrijk inzicht. Want wanneer kinderen leren lezen, moeten zij niet alleen letters ontcijferen, maar ook leren hoe geschreven taal klinkt.

De robotlezer

Veel leerkrachten herkennen het verschijnsel onmiddellijk.

Een leerling leest technisch foutloos voor:

"De wolf kwam langzaam dichterbij."

Alle woorden worden correct uitgesproken. Toch voelt niemand spanning. De woorden worden gelezen, maar niet beleefd.

Onderwijsprofessionals spreken in dit verband wel van een robotlezer. De techniek is aanwezig, maar de betekenis blijft oppervlakkig. De lezer ziet de wolf niet voor zich en ervaart niet wat er gebeurt.

Wanneer dezelfde zin wordt uitgesproken door een goede verteller verandert alles. Door intonatie, tempo en spanning in de stem krijgt de tekst betekenis. De luisteraar ziet de wolf, voelt dreiging en begrijpt intuïtief wat er op het spel staat.

Dat verschil is cruciaal. Begrijpend lezen ontstaat niet alleen doordat woorden worden herkend, maar doordat taal tot leven komt in het hoofd van de lezer.

Van wolf naar boek: twee vormen van communicatie

Om te begrijpen waarom (begrijpend) lezen voor mensen moeilijk kan zijn, helpt het om communicatie vanuit twee situaties te bekijken.

Stel dat je oog in oog staat met een grommende wolf. De wolf is de zender. Het gegrom vormt de boodschap. Jij bent de ontvanger. De boodschap komt rechtstreeks binnen. Je hartslag stijgt. Je spieren spannen zich aan. Je lichaam maakt zich klaar om te reageren. De ervaring wordt direct opgeslagen in je geheugen en in heel je lichaam.

Bij een boek verloopt dit proces fundamenteel anders. De schrijver is de zender. De tekst is de boodschap. De lezer is de ontvanger. Maar voordat de boodschap betekenis krijgt, moet jij als lezer eerst letters herkennen, woorden vormen, zinnen begrijpen, voorkennis activeren en je vervolgens voorstellen wat er gebeurt. Pas daarna ontstaat een ervaring.

Voor beginnende lezers is dat een enorme cognitieve opgave. Maar ook geoefende lezers schieten soms door in snelheid. Zij lezen de woorden wel, maar missen nuances, emoties en informatie tussen de regels door.

Een levendige vertelstem en ondersteunende muziek brengen de geschreven situatie dichter bij een echte ervaring. Ze laten horen hoe spanning klinkt, hoe verdriet voelt en hoe verwondering kan klinken. Daardoor wordt het eenvoudiger om woorden om te zetten in betekenisvolle beelden, emoties en herinneringen.

Wat gebeurt er in het brein?

Waarom heeft muziek zo'n sterke invloed op mensen?

Volgens onderzoek van neuropsycholoog Rebecca Schaefer, universitair hoofddocent en leider van de 'Music, Brain, Health & Technology’-groep, activeert muziek luisteren vrijwel het gehele brein. De auditieve cortex verwerkt toonhoogte, ritme en klankkleur. De hippocampus koppelt muziek aan herinneringen. De amygdala verwerkt emoties. Het beloningssysteem maakt dopamine vrij wanneer muziek als prettig wordt ervaren. Daarnaast worden hersengebieden actief die betrokken zijn bij aandacht, verwachting, motoriek en planning.

Muziek behoort daarmee tot de weinige menselijke activiteiten die zoveel hersengebieden tegelijkertijd aanspreekt.

Dat verklaart mede waarom muziek zo'n krachtige invloed kan hebben op concentratie, motivatie, geheugen en emotionele betrokkenheid.

Juist die functies spelen ook een belangrijke rol tijdens het lezen.

Auditieve vaardigheden vormen de basis van lezen

Lezen begint niet bij letters, maar bij klanken.

Om te leren lezen moet een kind afzonderlijke spraakklanken kunnen herkennen, onderscheiden, onthouden en combineren. Deze vaardigheden worden onder meer beschreven als fonologisch bewustzijn, fonemisch bewustzijn, auditief geheugen en temporeel geheugen.

Verschillende onderzoeken laten zien dat muzikale training deze vaardigheden versterkt. Onderzoek van Tilburg University laat zien dat muzikale kinderen vaak gevoeliger zijn voor toonhoogteverschillen en klankpatronen. Juist deze vaardigheden blijken sterk samen te hangen met leesontwikkeling.

Ook internationale studies tonen aan dat muzikale training bijdraagt aan de ontwikkeling van fonologisch bewustzijn en leesvaardigheid.

Muziek en taal blijken daarmee geen gescheiden werelden te zijn, maar maken gebruik van vergelijkbare luister- en verwerkingsmechanismen in het brein.

Woordbeelden: lezen met ogen, oren en verbeelding

Wanneer een geoefende lezer het woord boom leest, gebeurt er meer dan letterherkenning.

De lezer ziet een boom voor zich. Hoort de klank van het woord in gedachten. En begrijpt onmiddellijk wat het woord betekent. Dit proces zou omschreven kunnen worden als het vormen van een woordbeeld: een combinatie van geschreven taal, klank en mentale voorstelling.

Voor beginnende lezers is dit proces nog volop in ontwikkeling. Een vertelstem helpt kinderen om geschreven taal te verklanken. De woorden krijgen een stem en daardoor meer betekenis.

Muziek voegt daar vervolgens nog een extra laag aan toe. Muziek ondersteunt concentratie, activeert emoties, stimuleert verbeelding en versterkt geheugenvorming. Daardoor worden woorden niet alleen gelezen, maar ook beleefd.

Waar de vertelstem helpt bij het begrijpen van de woorden, helpt muziek bij het ervaren van de wereld achter de woorden.

Muziek, aandacht en concentratie

Dat muziek invloed heeft op aandacht blijkt ook uit onderzoek buiten het onderwijs.

Verkeerspsycholoog Ayça Berfu Ünal, assistant professor Rijksuniversiteit Groningen, onderzocht de invloed van muziek op rijgedrag. Zij ontdekte dat ervaren automobilisten zich op lange, monotone wegen beter konden concentreren wanneer zij naar muziek luisterden. Muziek hielp hen een optimaal niveau van alertheid vast te houden.

De verklaring ligt in het feit dat het brein voortdurend behoefte heeft aan een bepaalde mate van stimulatie. Bij te weinig prikkels gaan gedachten afdwalen. Bij een passend niveau van stimulatie blijft aandacht beter behouden.

Voor leesonderwijs is dit een interessant gegeven. Vooral bij langere leestaken speelt concentratie een belangrijke rol. Veel leerlingen ervaren dat een boeiend verhaal, een prettige vertelstem en ondersteunende muziek helpen om langer betrokken te blijven.

Verbeelding als motor van begrijpend lezen

Begrijpend lezen draait uiteindelijk om betekenisverlening.

Leerlingen moeten zich situaties, personages, emoties en gebeurtenissen kunnen voorstellen. Hoe rijker die mentale voorstelling wordt, hoe beter tekst begrepen wordt.

Dr. Marie Postma, Associate Professor Cognitive Science & Artificial Intelligence van Tilburg University, beschrijft in haar analyse van Lezen op Muziek met Ridder Mark dat bestaande wetenschappelijke kennis erop wijst dat rijke auditieve ondersteuning – een combinatie van verhaal, vertelstem, muziek en omgevingsgeluiden – hersengebieden activeert die betrokken zijn bij mentale verbeelding, woordenschatontwikkeling en verhaalbegrip.

In haar “Brief Description of the ‘Ridder Mark’ Research Project” informeert zij:

“

Speech and auditory perception are closely related to reading and language development, since poorly specified representations of auditory input are the major cause of reading disabilities. In our past research, we explored the relation between reading abilities and tone perception in young readers with Dutch as their first or second language. In line with research in other languages (e.g., French and English), we found that there is a relation between the ability to detect tonal changes and reading skills; moreover, there appears to be a strong relation between working memory and readings skills and auditory perception. 

In a follow-up study, we explore the effects of presenting typically developing starting readers with rich auditory material created in support of the auditory book ‘Ridder Mark, de tovenaarstocht’ created by Jurriaan Klomp (composer and writer) in collaboration with Josee Viveen (illustrator and visual designer). Existing research suggests that exposure to rich auditory material involving a captivating story supported by music and environmental sounds will have a positive impact on activation of brain areas supporting mental imagery, the development of expressive vocabulary and narrative comprehension, thereby contributing to emergent literacy. We also expect that the high expressiveness of the reading will have a positive impact on children’s free and cued recall.

“

Dat sluit aan bij wat veel leerkrachten dagelijks ervaren: kinderen onthouden verhalen beter wanneer zij zich die verhalen daadwerkelijk kunnen voorstellen.

Wat betekent dit voor de klas?

Voor onderwijsprofessionals biedt deze kennis direct toepasbare mogelijkheden. Een effectieve leesles begint vaak al voordat het eerste woord gelezen wordt. Door terug te blikken op het vorige hoofdstuk, samen naar een illustratie te kijken en leerlingen te laten voorspellen wat er gaat gebeuren, ontstaat een leessfeer. De aandacht verschuift van de drukte van de dag naar het verhaal. Leerlingen richten hun gedachten op de personages, de gebeurtenissen en de wereld waarin het verhaal zich afspeelt.

Vervolgens kan auditieve ondersteuning deze betrokkenheid versterken. Wanneer leerlingen meelezen met een vertelstem die de tekst verklankt, krijgen zij een voorbeeld van hoe geschreven taal klinkt. De muziek voegt daar een extra laag aan toe: spanning, emotie, sfeer en verbeelding worden ondersteund. Hierdoor wordt lezen niet alleen een technische vaardigheid, maar ook een ervaring.

Praktijkonderzoek naar Lezen op Muziek

Binnen praktijkonderzoek op meerdere basisscholen lazen leerlingen hoofdstukken van het boek Ridder Mark, de tovenaarstocht. Dat boek is speciaal geschreven voor de Lezen op Muziek methode. Er werd gelezen op drie verschillende manieren: zelfstandig lezen, meelezen met een vertelstem en meelezen met een vertelstem ondersteund door speciaal gecomponeerde muziek.

Het onderzoek werd uitgevoerd aan het einde van groep 4. Iedere leerling las drie hoofdstukken zelfstandig, drie hoofdstukken met een vertelstem en drie hoofdstukken met een vertelstem en speciaal gecomponeerde muziek. De volgorde verschilde per school om het effect van gewenning of volgorde zoveel mogelijk te beperken. Na ieder blok van drie hoofdstukken maakten de leerlingen zelfstandig een toets met 17 vragen over de gelezen tekst. In totaal werden per leerling 51 vragen afgenomen over negen hoofdstukken.

De resultaten lieten een duidelijk verschil zien. Leerlingen beantwoordden gemiddeld meer vragen goed wanneer zij meelezen met auditieve ondersteuning. De hoogste resultaten werden behaald wanneer de vertelstem werd gecombineerd met muziek (tabel 1).

Tabel 1.

Een opvallende uitkomst kwam uit groep 4b van school 3. Waar leerlingen op de andere scholen individueel luisterden met een mp3-speler en oortjes, luisterde deze groep klassikaal via het Digibord. De leerlingen werden daardoor minder afgeleid door het materiaal en beleefden het verhaal gezamenlijk. Deze groep behaalde gemiddeld 48 van de 51 vragen goed (tabel 2). 

Tabel 2. De namen zijn gewijzigd vanwege privacy.

Naast de toetsresultaten waren ook de reacties van de leerlingen veelzeggend. Zij gaven aan dat zij zich beter konden concentreren, het verhaal duidelijker voor zich zagen, meer spanning en emotie ervoeren en volledig in het verhaal konden opgaan. Vrijwel alle leerlingen gaven aan Lezen op Muziek te verkiezen boven zelfstandig lezen.

Ook leerkrachten merkten verschil: leerlingen kwamen sneller tot rust en bleven langere tijd geconcentreerd bezig met het verhaal. Tevens werd er aangegeven dat er een groei in leesvaardigheid merkbaar was.

Lezen op Muziek kan daarmee niet alleen worden ingezet als ondersteuning tijdens het lezen, maar ook als voorbereiding op zelfstandig lezen. Leerlingen ervaren hoe een verhaal klinkt, hoe emoties worden overgebracht en hoe woorden betekenis krijgen. Die ervaring nemen zij mee wanneer zij daarna zelfstandig verder lezen.

Lezen op Muziek met Ridder Mark

Het boek Ridder Mark, de tovenaarstocht, is een bijzondere toepassing van deze Lezen op Muziek inzichten. Dit is geen luisterboek met wat achtergrondmuziek. Het is een leesmethode waarbij tekst, vertelstem en speciaal voor het verhaal gecomponeerde muziek als één geheel zijn ontwikkeld. Net zoals filmmuziek een film ondersteunt, ondersteunt de muziek het leesproces. Spannende scènes klinken spannend. Verdrietige momenten krijgen emotionele diepte. Een ochtend klinkt anders dan een nacht. De muziek volgt voortdurend de betekenis van de tekst.

Daardoor lezen kinderen niet alleen wat er gebeurt, maar ervaren zij ook hoe het voelt.

De vertelstem laat horen hoe geschreven taal klinkt. De muziek ondersteunt verbeelding, concentratie, geheugen en emotionele betrokkenheid. Samen helpen zij kinderen om woorden om te zetten in betekenisvolle ervaringen.

Voor zover bekend bestaat er binnen het Nederlandse leesonderwijs geen vergelijkbare methode waarbij complete kinderboeken integraal worden ondersteund door speciaal gecomponeerde muziek terwijl leerlingen tegelijkertijd meelezen met een professionele vertelstem.

Die unieke combinatie maakt Lezen op Muziek met Ridder Mark interessant voor basisscholen, speciaal onderwijs, NT2-trajecten, dyslexiebegeleiding, logopediepraktijken en TOS-behandelaren. En juist daarom geeft KWeC, een organisatie die in heel Nederland en België taalcursussen biedt aan logopedisten, leerkrachten, remedial teachers, psychologen en orthopedagogen, de leesmethode uit middels dochteronderneming Leergoed.

Een kans voor het onderwijs

Onderzoek uit de neurowetenschappen, taalwetenschap, muziekpsychologie en onderwijspraktijk wijst steeds nadrukkelijker in dezelfde richting: lezen is meer dan letters verwerken.

Goed lezen vraagt om klank, aandacht, verbeelding, geheugen, emotie en betekenis.

Lezen op Muziek met Ridder Mark sluit aan bij deze inzichten door taal niet alleen zichtbaar, maar ook hoorbaar en beleefbaar te maken.

Voor scholen die werken aan leesmotivatie, leesbegrip, auditieve taalontwikkeling, NT2, dyslexie of TOS biedt deze aanpak een vernieuwende en wetenschappelijk onderbouwde aanvulling op het bestaande leesonderwijs.

Niet door lezen te vervangen.

Maar door kinderen te laten ervaren wat lezen werkelijk kan zijn.

Een verhaal horen.

Een verhaal voelen.

Een verhaal verbeelden.

En uiteindelijk zelfstandig een verhaal kunnen beleven vanuit woorden alleen.

Misschien begint lezen daarom niet met letters.

Misschien begint lezen met luisteren.

Bronnen (PDF-downloads):

1. Ben van Cranenburgh - Muziek en brein
2. Rebecca Schaefer - Dit is wat muziek met ons brein doet
3. Dr. Marie Postma, Associate Professor Cognitive Science & Artificial Intelligence van Tilburg University - Brief Description of the ‘Ridder Mark’ Research Project
4. Artikel: Beter begrip door vloeiend lezen
5. Artikel: Muziek luisteren tijdens autorijden
6. Onderzoek Universiteit Tilburg : Leren lezen klinkt als muziek in de oren
7. NEMO Kennislink : Tekst onthoud je beter met muziek

----

Over de auteur

Jurriaan Klomp is schrijver, componist en ontwikkelaar van auditieve leermiddelen voor lees-, muziek- en taalontwikkeling binnen het basisonderwijs.

Bekijk de informatiepagina van Lezen op Muziek op Edupartners

Bestel de boeken van Ridder Mark via Leergoed